كسانى كند كه به خدا و رسول او ايمان داشته باشند . پس تعريف مؤمنين به اينكه به خدا و رسول ايمان دارند ، و به ساير صفاتى كه در آيه آمده ، تعريفى است كه هم جامع صفات مؤمن است و هم مانع ، يعنى هيچ غير مؤمنى مشمول آن نمىشود ، در نتيجه هر كس متصف به اين صفات باشد مؤمن حقيقى است ، هم چنان كه هر كس يكى از اين صفات را نداشته باشد ، مؤمن حقيقى نيست . و ايمان به خدا و رسولش عقدى است قلبى بر توحيد خداى تعالى و حقانيت آنچه كه پيامبرش آورده ، و نيز عقد قلبى بر صحت رسالت و پيروى رسول در آنچه دستور مىدهد . * ( « ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا » ) * - يعنى مؤمنين آنهايى هستند كه ايمان به خدا و رسول او بياورند ، و ديگر در حقانيت آنچه ايمان آورده‌اند شك نكنند ، و ايمانشان ثابت و آن چنان مستقر باشد كه شك آن را متزلزل نكند . و اگر در آغاز جمله كلمه « ثم » را آورد ، نه كلمه « واو » را - به طورى كه مىگويند « 1 » - براى اين است كه دلالت كند بر اينكه اين شك نكردن آنان منحصر به يك زمان نيست ، بلكه در زمانهاى آينده نيز شك نمىكنند ، تو گويى عروض شك چيزى است كه دائما خطرش وجود دارد ، در نتيجه اين كلمه مىفهماند كه بايد استحكام اولى ايمان باقى بماند . و اگر فرموده بود « و لم يرتابوا » تنها ايمانى را شامل مىشد كه در آغاز مقارن با شك و ترديد نباشد ، ولى ديگر نسبت به ما بعد ساكت بود . * ( « وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّه » ) * - كلمه « مجاهده » كه مصدر « جاهدوا » است ، به معناى بذل جهد و به كارگيرى تمامى توان خويش در پيشبرد راه خدا است . و كلمه « سبيل اللَّه » به معناى دين خدا است . و منظور از مجاهده به اموال و انفس ، عمل و به كار گرفتن تا آخرين درجه قدرت است در انجام تكليف مالى الهى ، از قبيل زكات و ساير انفاقات واجب ، و انجام تكاليف بدنى چون نماز و روزه و حج و غيره . و معناى آيه اين است كه : مؤمنين واقعى كوشش مىكنند تا تكاليف مالى و بدنى اسلامى خود را انجام دهند ، و در حالى انجام مىدهند - و يا عملشان چنين حالى دارد - كه در دين خدا و در راه او است . * ( « أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ » ) * - اين جمله بر ايمان مؤمنين نامبرده ما دام كه آن صفات را حفظ كرده باشند صحه گذاشته و تصديق مىكند . * ( « قُلْ أتُعَلِّمُونَ اللَّه بِدِينِكُمْ وَاللَّه يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الأَرْضِ وَاللَّه بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ » ) *

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 26 ، ص 168 .